Geloof, wetenschap en de oorsprong van de mens: een uitnodiging tot verantwoord onderzoek in het spoor van Don Guido Bortoluzzi
Een bezinning op guidobortoluzzi.org over de vraag hoe wij als gelovigen en zoekers de gedurfde inzichten van Don Guido Bortoluzzi kunnen onderzoeken in harmonie met Fides et Ratio.
Pastoor Jack Geudens
Smakt, 18 november 2026
Inleiding: Tussen vroom mysterie en kritische rede
De verhouding tussen geloof en wetenschap blijft een van de meest fascinerende en tegelijk kwetsbare terreinen van het menselijk denken. Voologens de moderne seculiere cultuur is de mens niet meer dan een toevallig product van blinde evolutie, terwijl binnen vrome kringen de wetenschap soms met argusogen wordt bekeken. Wie echter zoekt naar de diepere harmonie tussen beide — in de geest van paus Johannes Paulus II’s encycliek Fides et Ratio — ontdekt dat ware wetenschap en goddelijke openbaring elkaar uiteindelijk nooit kunnen tegenspreken.
Binnen dit grensgebied nemen de geschriften van de Italiaanse priester Don Guido Bortoluzzi (1907–1991) een unieke plaats in. Bortoluzzi was geen academische theoloog of bioloog, maar een eenvoudige dorispastoor uit Belluno die in stilte worstelde met de vraag hoe het Bijbelse scheppingsverhaal (Genesis 1–3) zich verhoudt tot de werkelijkheid van onze prehistorie. Zijn nagelaten geschriften — bekend geworden als Genesi biblica — reiken een even stoutmoedig als omstreden denkmodel aan: de creazione mediata (middelijke schepping) en de gedachte dat de zondeval een fysieke, genetische breuk teweegbracht [1].
Wanneer men dergelijke teksten leest, ontstaat al snel een gevoel van aarzeling. Moeten we dit afdoen als vrome fantasie, of mogen we het serieus nemen? Om hier op een integere, niet-dogmatische maar wel theologisch verantwoorde manier mee om te gaan, is een helder denk- en onderzoekskader nodig. Niet om Bortoluzzi kritiekloos op een voetstuk te plaatsen, maar om als christenen en onderzoekers te ontdekken wat zijn gedachten ons te vertellen hebben over ons mens-zijn.
1. Het landschap rond Bortoluzzi: Van bron tot receptie
Elk serieus onderzoek begint bij de feiten. Wie was Don Guido en wie hebben zijn werk door de jaren heen gedragen?
- De kernbronnen: Centraal staan de persoonlijke schouwingen en aantekeningen van Bortoluzzi zelf, waarin hij de oertijd beschrijft in biologische en embryologische beelden.
- De redactie en verspreiding: Zonder de niet-aflatende inzet van personen als Renza Giacobbi (die de teksten bundelde en uitgaf via Edizioni Segno) en de publicistische inspanningen van Hubert Luns in het Nederlandse taalgebied, was dit erfgoed allang vergeten [2].
- De stemmen van kritiek en duiding: Het werk is nooit onbesproken gebleven. Zo heeft arts en farmacoloog dr. Roberto Gava de teksten voorzien van wetenschappelijke inleidingen om te onderzoeken of de biologische consistentie standhoudt [3]. Daartegenover staan scherpe en noodzakelijke kritische noten, zoals die van wetenschapsfilosoof prof. Paolo Musso, die in 2014 fundamentele vragen stelde over de gevaren van het vermengen van particuliere openbaringen met wetenschappelijke claims [4].
Deze rijkdom aan reacties laat zien dat we hier niet te maken hebben met een dood document, maar met een levend en uitdagend intellectueel debat.
2. De drie pijlers van het model-Bortoluzzi
Wie de gedachten van Don Guido wil begrijpen, ziet dat zijn reconstructie rust op drie fundamenten:
- De middelijke schepping (Creatio Mediata): God schiep de eerste menselijke cel of kiemcel niet los van de aardse werkelijkheid, maar liet deze groeien binnen een reeds bestaande voormenselijke dragersoort (de Ancester) [5]. Dit doorbreekt de starre tegenstelling tussen puur materialistisch evolutionisme en een naïef, letterlijk creationisme.
- De fylogenetische zondeval: De zondeval wordt in dit model niet herleid tot een abstract juridisch idee, maar wordt gezien als een reële, lichamelijke grensoverschrijding — een ongeoorloofde voortplantingsdaad van Adam met de voormenselijke draagster [6]. Hierdoor ontstond een hybride lijn (geassocieerd met de nakomelingen van Kaïn) die de zuivere menselijke natuur besmette en de kiem legde voor onze fysieke sterfelijkheid en kwetsbaarheid.
- De herstelorde in Christus en Maria: Het model probeert de genade te verbinden met de lichamelijke werkelijkheid. De Onbevlekte Ontvangenis van Maria en de Menswording van Christus worden gezien als het goddelijke antwoord dat de menselijke natuur tot in haar fundamenten komt genezen en herstellen [7].
3. Richtsnoeren voor een vruchtbaar onderzoek
Als we deze thematiek willen bestuderen — of dat nu als student, zoeker of bezorgde gelovige is —, moeten we enkele pastorale en wetenschappelijke vuistregels hanteren om te voorkomen dat we vervallen in ofwel dogmatisch fundamentalisme ofwel kille reductionistische wetenschap:
- Onderscheid tussen geest en biologie: De katholieke leer leert glashelder dat de erfzonde in de allereerste plaats een vrije, morele ongehoorzaamheid van de wil is tegenover God [8]. De zonde is geen chromosomale mutatie of een medisch defect. Zelfs al zou de val fysieke sporen hebben nagelaten in onze sterfelijke natuur, de mens blijft geschapen naar Gods beeld en gelijkenis [9]. Ziekte of kwetsbaarheid maken een mens nooit minder waardevol.
- Respect voor de grenzen van de openbaring: Particuliere openbaringen of mystieke schouwingen voegen niets toe aan de definitieve Openbaring in Christus [10]. Ze kunnen hoogstens dienen als een denkmodel of een ‘venster’ dat ons uitdaagt om dieper na te denken over de werkelijkheid van de schepping.
- Openheid en kritische toetsing: Een eerlijk onderzoek schuwt de moeilijke vragen niet. Of het nu gaat om de complexiteit van chromosomale fusies (zoals de vraag rond het menselijk chromosoom 2) [11], de Bijbelse exegese van Genesis 1–3, of de scherpe filosofische kritiek van prof. Paolo Musso [12]: we mogen niets onder het tapijt vegen. Alleen door argumenten serieus te nemen, blijft ons geloof intelligent en onze wetenschap nederig.
Slotbeschouwing: Waar geloof en verwondering elkaar vinden
De geschriften van Don Guido Bortoluzzi nodigen ons uit tot een diepe verwondering over het mysterie van onze afkomst. Ze herinneren ons eraan dat de mens meer is dan een biologisch toeval, en dat onze geschiedenis doortrokken is van een dramatiek die de eeuwen overspant.
Laten we dit dossier op guidobortoluzzi.org blijven benaderen met een open geest, een warm hart en een standvastig geloof. Wetenschap en mystiek hoeven elkaar niet te verslinden; in de stilte van het gebed en de helderheid van de rede kunnen ze hand in hand gaan, op zoek naar de Waarheid die ons heeft gemaakt.
Voetnoten en Bronnen
- Guido Bortoluzzi, Genesi Biblica: Come Dio creò l’uomo, a cura di Renza Giacobbi, Edizioni Segno.
- Renza Giacobbi (red.), Genesi Biblica. Dagli scritti di Don Guido Bortoluzzi, Grafica5 Edizioni, 2003.
- Ibidem, Considerazioni scientifiche introduttive door dr. Roberto Gava.
- Paolo Musso, Sulla “Genesi biblica” di don Guido Bortoluzzi, Intellectualia, 2 september 2014.
- Renza Giacobbi (red.), Genesi Biblica, 2003.
- Ibidem.
- Ibidem.
- Catechismus van de Katholieke Kerk (CCC), §§396–405.
- Ibidem, §399.
- Ibidem, §§66–67.
- Vergelijkende cytogenetica en genomica omtrent menselijk chromosoom 2.
- Paolo Musso, Sulla “Genesi biblica” di don Guido Bortoluzzi, 2014.
