Een kritisch-theologische en wetenschapsfilosofische reflectie op guidobortoluzzi.org over de vraag of Bortoluzzi’s model louter kan worden weggezet als ‘religieuze volkscultuur’, of dat het een serieuze intellectuele uitdaging vormt voor de moderne theologie en biologie.
Pastoor Geudens
Smakt, november 2026
Inleiding: De verleiding van het sociologische etiket
In hedendaagse beschouwingen over het werk van de Italiaanse priester Don Guido Bortoluzzi (1907–1991) duikt geregeld een ogenschijnlijk welwillende, maar in wezen uiterst reductionistische benadering op. De redenering luidt dan als volgt: we moeten Bortoluzzi niet beoordelen op de waarheidsclaim van zijn biologische en theologische inzichten (creazione mediata), maar hem benaderen als een fenomeen binnen de religieuze volkscultuur, een volksexegeet in de marge van het naoorlogse Italiaanse katholicisme, wiens voortbestaan primair te danken is aan een sociologische anekdote rond paus Johannes Paulus I (Albino Luciani).
Hoe scherp en academisch gepolijst een dergelijke analyse ook klinkt, zij rust op een fundamentele denkfout. Wie Don Guido Bortoluzzi reduceert tot een sociologisch studieobject of een curieuze reactie op de historische kritiek van de jaren zestig, ontwijkt precies de vraag waar het in Genesi biblica om draait: de inhoudelijke verhouding tussen geloof, openbaring en natuurwetenschappelijke werkelijkheid.
Dit artikel biedt een inhoudelijk weerwoord op deze reductionistische lezing en laat zien waarom het model-Bortoluzzi niet kan worden opgesloten in het museum van de religieuze antropologie.
I. De valse tegenstelling: Systematicus versus ‘volksexegeet’
Het centrale argument van de sociologische benadering is dat zowel aanhangers als critici een fout maken door Bortoluzzi te lezen als iemand die een coherente scheppingsleer bouwt. Hij had immers geen academische leerstoel, kende geen Bijbels Hebreeuws en schreef geen systematische dogmatiek. Daarom zou men hem moeten bestuderen zoals men een bedevaartsoord bestudeert — zonder naar de waarheid van de achterliggende aanspraken te vragen.
Deze vergelijking gaat mank op een essentieel punt:
- Een volksdevotie doet geen empirische uitspraken over de genetica. Bortoluzzi doet dat wel. Zijn werk is geen verzameling vrome stichtelijke verhaaltjes voor het eenvoudige volk, maar een uiterst gedetailleerd, intern consistent denkmodel over embryologie, voortplanting, chromosomale overdracht en de oorsprong van de menselijke soort (Homo sapiens).
- Het negeren van de waarheidsvraag is geen neutraliteit. In de godsdienstwetenschap mag het legitiem zijn om de waarheidsvraag tijdelijk tussen haakjes te plaatsen (epochè), maar in de theologie en de wetenschapsfilosofie is dat een vlucht. Als iemand beweert dat de oorsprong van de mens en de gevolgen van de zondeval een concrete biologische structuur bezitten, dan is de enige intellectueel eerlijke vraag: is dit model intern samenhangend, theologisch verdedigbaar en verenigbaar met wat wij weten over de natuur?
Door Bortoluzzi weg te zetten als een ‘volksexegeet’ die de Bijbel terugeiste voor de eenvoudige gelovige, miskent men bovendien de diepe verwondering van lezers met een natuurwetenschappelijke achtergrond — zoals artsen, farmacologen en biofysici — die in zijn teksten geen pre-kritisch sprookje zien, maar een verrassend moderne systeemlogica.
II. Het DNA als locatie van het kwaad: Erkenning zonder reductie
Opvallend is dat zelfs de kritische, hypothetische benadering één punt moet toegeven: Bortoluzzi’s model biedt een intrigerend antwoord op een prangende moderne vraag, namelijk waarom het kwaad en de sterfelijkheid zo diep in onze biologische constitutie verankerd lijken. Terwijl hedendaagse evolutionaire theologen moeizaam zoeken naar een niet-mythische locatie voor de erfzonde, formuleerde Bortoluzzi al rond 1970 een model waarin geestelijke ongehoorzaamheid en biologische kwetsbaarheid elkaar raken.
Toch vraagt dit punt om een scherpe nuancering — zowel richting de sociologische criticus als richting een al te letterlijke biologische lezing:
- De erfzonde is geen louter biologische mutatie. Binnen de katholieke leer blijft de oorspronkelijke zonde allereerst een vrije, morele breuk tussen mens en God, en het verlies van de oorspronkelijke heiligheid. Het DNA is niet ‘de zonde zelf’.
- Biologie als spiegel, niet als vervanging. De kracht van Bortoluzzi’s denkmodel ligt niet in het vervangen van de theologie door genetica, maar in het bieden van een analogie en verankering voor de klassieke leer dat de menselijke natuur door de val werkelijk gewond is geraakt — en dat deze wond via de voortplanting (en niet slechts door slecht voorbeeld) wordt doorgegeven.
III. Het zogenaamde ‘Luciani-effect’ en de historische werkelijkheid
Een veelgehoord sociologisch argument is dat Bortoluzzi zonder zijn band met Albino Luciani — de latere paus Johannes Paulus I, die in zijn eigen diocees Belluno bisschop was — allang in de vergetelheid zou zijn geraakt. De aandacht voor Bortoluzzi zou slechts worden aangedreven door ‘heiligheidsproductie van onderaf’ en anekdotes rond het korte pontificaat van 33 dagen.
Dit keert oorzaak en gevolg om:
- Een pastorale relatie in het eigen bisdom: Bortoluzzi was geen rondreizende visionair die op zoek was naar roem, maar een teruggetrokken dorpspastoor in het bisdom Belluno, waar Albino Luciani zijn eigen bisschop en herder was. Het was volstrekt natuurlijk en kerkrechtelijk juist dat een priester zijn gewetensvragen en geschriften voorlegde aan zijn eigen bisschop.
- De kracht van de tekst zelf: Vandaag de dag lezen onderzoekers, theologen en leken over de hele wereld — tot in Nederland en Vlaanderen toe — Genesi biblica niet vanwege een anekdote uit 1978, maar omdat de tekst een antwoord zoekt op het grootste dilemma van de moderne christen: hoe verzoenen wij Genesis 1–3 met Darwin en de moderne genetica? Die vraag leeft bij iedere nadenkende gelovige, geheel los van welk pauselijk verhaal dan ook.
Overzicht: Twee Benaderingen van het Model-Bortoluzzi
| Dimensie | De Sociologisch-Reductionistische Lezing | De Inhoudelijk-Theologische en Wetenschappelijke Lezing |
| Status van de auteur | Marginale ‘volksexegeet’ zonder academische scholing. | Priester en denker met een opmerkelijke intuïtie voor systeemlogica en biologie. |
| Kernvraag | Hoe functioneert deze beweging sociologisch in de marge van de Kerk? | Is de creazione mediata een coherent en toetsbaar denkmodel voor geloof en rede? |
| Betekenis van Luciani | De enige sociologische motor die het archief in leven houdt. | De normale, kerkelijke context van een priester en zijn bisschop in Belluno. |
| Waarheidsvraag | Wordt bewust vermeden (“beschrijven in plaats van beoordelen”). | Staat centraal in het licht van Fides et Ratio: waarheid kan waarheid niet tegenspreken. |
IV. De werkelijke academische uitdaging
Het is begrijpelijk waarom universitaire faculteiten terughoudend zijn om een proefschrift te wijden aan een priester die zich beriep op innerlijke schouwingen. De academische wereld vreest associatie met apologetiek of particuliere openbaringen die door de kerkelijke overheid (nog) niet officieel zijn beoordeeld.
Maar precies hier ligt een gemiste kans. Een werkelijk onafhankelijk academisch onderzoek hoeft het archief van Bortoluzzi helemaal niet te benaderen vanuit een canonisatie-agenda, noch hoeft het hem te kleineren als een folkloristisch verschijnsel. Een serieuze wetenschappelijke benadering neemt het denkmodel als hypothese serieus:
- Tekstkritisch: Wat staat er exact in de oorspronkelijke dictaten, los van latere redactionele aanvullingen?
- Wetenschapsfilosofisch: Hoe verhoudt de idee van een gerichte goddelijke ingreep op cellulair niveau zich tot moderne informatietheorie en evolutiebiologie?
- Theologisch: Hoe kan het onderscheid tussen creazione mediata en de directe schepping van de menselijke ziel vruchtbaar worden gemaakt binnen de hedendaagse katholieke antropologie?
Conclusie: Recht doen aan de tekst
Wie Don Guido Bortoluzzi opsluit in het hokje van de religieuze volkscultuur, kiest voor een veilige academische afstand, maar doet de intellectuele rijkdom van zijn nalatenschap tekort. Men hoeft geen onvoorwaardelijke aanhanger te zijn om te erkennen dat in deze geschriften een serieuze poging wordt ondernomen om de eenheid van schepping, zondeval en verlossing te denken in een taal die ook de moderne natuurwetenschap uitdaagt.
In de geest van Fides et Ratio vraagt een dergelijk werk niet om sociologische relativering, maar om een eerlijk, kritisch en inhoudelijk gesprek. Pas wanneer we de moed hebben om de vragen van Don Guido op hun eigen merites te beoordelen, geven we zijn werk de plaats die het verdient.
