De échte Darwin

I. Darwin en “De oorsprong der soorten”

In het midden van de negentiende eeuw (1859) werd het meesterwerk van Charles Darwin, De oorsprong der soorten (On the Origin of Species), gepubliceerd. Zijn studies en deducties haalden het intellectuele klimaat van zijn eeuw en de daaropvolgende tijdperken ingrijpend overhoop. Wat in deze verhandeling over Darwin naar voren wordt gebracht, zal vele lezers verbazen — met name hen die te goeder trouw biografieën of populaire recensies over hem hebben gelezen. Om de historische Darwin echter in zijn ware context te begrijpen, dient men zijn volledige oeuvre en denklijn in ogenschouw te nemen.

Op basis van observaties van talloze in de natuur bestaande organismen hernoodzaakte Darwin een concept dat reeds door de Franse naturalist J.B. Lamarck werd geformuleerd met betrekking tot de fylogenese: de veronderstelling van een gemeenschappelijke stamlijn of ordening voor de levende wezens. Darwin stelde dat in de natuur een complexere soort ‘voortkomt uit’ (deriva) een minder complexe soort. Aan de top van deze fylogenetische reeks staat de mens, die ‘voortkomt uit’ de aap.

Hier dient een cruciaal onderscheid te worden gemaakt: Darwin gebruikt de term ‘voortkomen uit’ (deriveren) en uitdrukkelijk niet ‘afstammen van’ in de zin van een continu, gradueel veranderingsproces. Dit verschil is essentieel. Waar ‘afstammen’ in de latere neodarwinistische zin een ononderbroken continuïteit inhoudt van langzame, willekeurige en cumulatieve transformaties die de ene soort geleidelijk in de andere laten overgaan, duidt ‘voortkomen uit’ in Darwins oorspronkelijke conceptie slechts op het behoren tot eenzelfde morfologische klasse of verwantschapsgroep. Het drukt een typologische afleiding en analogie uit, geen mechanische, toevallige zelf-transformatie.

               [ HIERARCHIE VAN DE FYLOGENESE ]
               
                  Mens (Complex/Superieur)
                             ▲
                             │  [ "Soortensprong" / Creatio Mediata ]
                             │  (Mogelijk gemaakt via het 'Bruggenhoofd')
                             │
                  Aap  (Minder complex)

Zijn analyse beperkte zich noodzakelijkerwijs tot deducties op basis van macroscopische en anatomische observatie; de genetische en moleculaire mechanismen waren in zijn tijd immers nog volstrekt onbekend. Darwin beperkte zich tot het beschrijven van morfologische verwantschappen, waarbij de tropische organismen die hij tijdens zijn reizen met de HMS Beagle (onder meer op de Galápagoseilanden) observeerde, zijn belangrijkste vergelijkingsmateriaal vormden.

Darwin koesterde een grote bewondering voor de Franse anatomist en paleontoloog Georges Cuvier (1769–1832), de grondlegger van de vergelijkende anatomie. Cuvier had door middel van fossielenonderzoek vastgesteld dat soorten in de geologische lagen gedurende immense tijdsperioden opvallend constant blijven en hoogstens in secundaire details of grootte variëren. Op grond hiervan formuleerde Cuvier zijn principe van de ‘fixiteit’ (onveranderlijkheid) der soorten.

In lijn met deze fixiteitsgedachte erkende Darwin de basissoorten in zekere zin als ‘gedefinieerde’ en begrensde entiteiten. De variaties die men binnen een soort waarneemt, betreffen uitsluitend secundaire aanpassingen — wat wij vandaag de dag aanduiden als ‘micro-mutaties’.

Ten aanzien van de overgang tussen de hoofdsoorten toonde Darwin een scherpe intuïtie: de overgang van een bestaande soort naar een nieuw, hoger organisatieniveau vereist een kwalitatieve sprong. Omdat de natuur van zichzelf niet de capaciteit bezit om de intrinsieke specifieke grenzen van een soort te doorbreken, veronderstelt zo’n kwalitatieve overgang een scheppend ingrijpen. De overgang voltrekt zich via een geselecteerd vrouwelijk individu van de reeds bestaande soort. Om deze unieke vrouwelijke stammoeder aan te duiden via wie de kwalitatieve vernieuwing doorgang vindt, introduceerde men de term ‘schakel’ (anello di congiunzione / missing link).

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        HET BEGRIPPENKADER                              │
├──────────────────────────┬─────────────────────────────────────────────┤
│ Begrip                   │ Betekenis binnen de Synthese                │
├──────────────────────────┼─────────────────────────────────────────────┤
│ Micro-mutatie            │ Aanpassing binnen de grenzen van de soort   │
│ Macro-mutatie / Sprong   │ Kwalitatieve overgang naar een nieuwe soort │
│ De 'Schakel'             │ Het fysieke substraat / "Bruggenhoofd"      │
└──────────────────────────┴─────────────────────────────────────────────┘

Deze ‘schakel’ is als zodanig uniek en overgangsmatig, waardoor zij in het fossielenarchief niet als een permanente populatie kan worden aangetroffen. De intrinsieke betekenis van het begrip ‘schakel’ als een specifiek doorgangsinstrument sluit de gedachte van een langzame, spontane en toevallige accumulatie van mutaties uit en verwijst naar een geordend, doelgericht proces.

Darwin overwoog derhalve niet dat er in de natuur sprake zou zijn van een puur mechanische, toevallige transformatie van de ene soort in de andere. Tegen de achtergrond van de natuurwetten verwees hij naar de bekende stelregel:

“Natura non facit saltus” (De natuur maakt geen sprongen)

Hiermee wordt beklemtoond dat de natuur uit zichzelf (ex propriis viribus) niet de vermogens bezit om autonoom de drempel naar een hogere soort te overschrijden. Indien de natuur niet de causale bron is van de kwalitatieve soortensprongen, wijst de ordening in de fylogenese naar de Auteur van de natuurwetten: God de Schepper.

De fylogenese toont een progressie in complexiteit in de volgorde waarin de organismen verschijnen, maar vormt geen bewijs voor een niet-gestuurde, spontane transmutatie uit de natuur zelf. De verdienste van deze visie ligt in het herkennen van de geordende fylogenetische lijn van de eerste scheppingsfases tot aan de verschijning van de mens. De latere inzichten uit de genetica en de specifieke openbaringen uit de katholieke exegetische traditie (zoals uitgewerkt in de geschriften rond Don Guido) verhelderen dit principe.

Darwins tweede grote observatie betreft het mechanisme van natuurlijke selectie: hij nam waar dat secundaire variaties (micro-mutaties) die een voordeel bieden in een specifieke leefomgeving, behouden blijven, terwijl minder gunstige varianten verdwijnen. Omgeving en selectie werken in op de variabiliteit binnen de grenzen van de soort. Deze adaptieve micro-mutaties mogen echter niet worden verward met de kwalitatieve macro-sprongen die een nieuw genetisch organisatieniveau vertegenwoordigen.

Samenvattend: de natuur is van zichzelf niet in staat om de fundamentele soortgrenzen te overschrijden. In tegenstelling tot het beeld dat in moderne populair-wetenschappelijke publicaties vaak wordt geschetst, kan de historische Darwin niet zonder meer gelijkgesteld worden met het latere, gereduceerde materialistische evolutionisme. Hij behield het inzicht in de begrensde aard van de biologische soorten en veronderstelde een hogere ordening achter het ontstaan van de menselijke natuur. Deze benadering sluit aan bij het theologische concept van de creatio mediata (de middellijke schepping), waarbij God scheppend handelt via en in het bestaande natuurlijke substraat.

In tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, gehoorzaamde Darwin aan een persoonlijk teïstisch besef. Op latere leeftijd benadrukte hij dat het nooit zijn bedoeling was geweest om de fundamenten van het religieuze geloof of de Heilige Schrift te ondergraven. Hij behield zijn eerbied voor de Schepper en ontving bij zijn overlijden de christelijke eervolle uitgeleide.

Met de ontdekking van de DNA-structuur vanaf 1953 en de daaropvolgende ontcijfering van de genetische code werd duidelijk dat biologische informatie een hoogst complexe, gecodeerde structuur bezit. In de theologische synthese van Don Guido wordt het begrip van de ‘schakel’ verfijnd tot het concept van het ‘bruggenhoofd’ (capo di ponte): het biologische substraat dat door God wordt aangewend om een nieuwe, hogere orde in te blazen.

II. Het Neodarwinisme en het Evolutionisme

Het waren de latere neodarwinisten, gedreven door een voornamelijk materialistische en atheïstische filosofie, die de naam van Darwin koppelden aan een alomvattend filosofisch systeem. Zij herdefinieerden het begrip ‘evolutie’ tot:

“Een continu, spontaan en niet-gestuurd natuurlijk proces van verandering der soorten.”

Zij zagen in de biologische soorten een permanente, fluïde toestand van toevallig ‘worden’. Het adagium “Natura non facit saltus” werd door hen geherinterpreteerd in een mechanistische zin: er bestaan geen kwalitatieve sprongen of scheppende ingrepen, slechts een ononderbroken keten van toevallige mutaties die, indien nuttig, door natuurlijke selectie worden behouden en overgedragen.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                        VERGELIJKING VAN VISIES                         │
├───────────────────────┬────────────────────────────────────────────────┤
│ Stroming              │ Kernprincipe                                   │
├───────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ Historische Darwin    │ Gefixeerde soorten; kwalitatieve overgang via  │
│ (volgens de Synthese) │ goddelijke ordening/instelling ('schakel').    │
├───────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ Neodarwinisme         │ Toevallige mutaties + natuurlijke selectie;    │
│                       │ continu en ongeleid proces zonder Schepper.    │
├───────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ Theïstisch Evolutionisme│ God geeft slechts een 'initiële input';        │
│ / Teo-evoluzionismo   │ het universum evolueert verder autonoom.       │
└───────────────────────┴────────────────────────────────────────────────┘

Volgens het neodarwinistische paradigma ontstaan alle biologische structuren en soorten uitsluitend door de wisselwerking van toeval (il caso) en noodzaak (omgevingsselectie). Dit betekent een fundamentele breuk met de klassieke fylogenetische opvatting van gestuurde ordening.

De paleontologische en biologische feiten laten echter zien dat talloze organismen — zoals mieren, haaien en coelacanten — gedurende honderden miljoenen jaren morfologisch vrijwel onveranderd zijn gebleven. De mens daarentegen vertoont een unieke geschiedenis. Binnen de theologische synthese van de Openbaring wordt verhelderd dat de morfologische degeneratie en veranderingen in de menselijke geschiedenis niet het gevolg zijn van een opwaartse spontane evolutie, maar van een fylogenetische hybridisatie (involutie), gevolgd door een door God geleid en ondersteund herstelproces (ri-evoluzione).

Het materialistische neodarwinisme werd in het tijdperk van het positivisme aangewend als een ideologisch instrument om het scheppingsgeloof te vervangen door een puur naturalistisch wereldbeeld. Daarmee werd de joods-christelijke doctrine — die God belijdt als de directe Auteur en Onderhouder van de schepping — terzijde geschoven.

Deze materialistische reductie beïnvloedde in de twintigste eeuw ook theologische denkers. Een bekend voorbeeld hiervan is de Franse jezuïet en paleontoloog Pierre Teilhard de Chardin (1881–1955), die de theorie van de ‘geleide evolutie’ formuleerde. Veel theologen zagen hierin een aantrekkelijk compromis tussen de moderne natuurwetenschap en het geloof. Deze benadering werd echter krachtig bekritiseerd door Don Guido, omdat het concept van geleide spontane evolutie het verlies van de directe scheppingsdaad van God inhield.

In latere decennia hebben auteurs en wetenschappers — zoals de geneticus Francis Collins (auteur van The Language of God) — geprobeerd een brug te slaan tussen geloof en genetica. Wanneer men echter vasthoudt aan het uitgangspunt dat de natuur zichzelf autonoom van de ene soort in de andere kan transformeren, blijft men steken in de uitgangspunten van het theïstisch evolutionisme (teo-evoluzionismo).

Volgens het theïstisch evolutionisme zou God aan het begin van het universum een ‘initiële impuls’ hebben gegeven, waarna het scheppingsproces zich autonoom en spontaan verder ontwikkelde. Deze visie gereduceert de Schepper tot een passieve toeschouwer en staat op gespannen voet met de joods-christelijke doctrine, waarin de gehele geschapen werkelijkheid van minuut tot minuut wordt gedragen en ingesteld door de actieve, liefdevolle Wil van God (creatio continua).

Het toeschrijven van de het ontstaan van de complexe biologische orde aan het loutere ‘toeval’ grijpt terug op de antieke materialistische filosofie. Dante Alighieri plaatste de filosoof Democritus in zijn Inferno (Canto IV) met de typerende omschrijving:

“Democrito, che ‘l mondo a caso pone”

(Democritus, die de wereld aan het toeval toeschrijft)

Het aanvaarden van een volstrekt spontane, niet-gestuurde evolutie tast de centrale pijlers van de christelijke dogmatiek aan:

1. De Creatio ex nihilo (Schepping uit niets): Het belijden dat energie, materie, het universum, het leven en de specifieke aard van de mens (Man en Vrouw) rechtstreeks door God zijn gewild en ingesteld.
2. De oorspronkelijke staat en de Val: Het principe van de schepping van de mens in een staat van oorspronkelijke integriteit, de daaropvolgende zondeval (met de biologische en spirituele gevolgen voor het nageslacht), en de absolute noodzaak van de Redemptie (Verlossing) door Jezus Christus.

Indien de mens het product zou zijn van een louter autonome, opwaartse zelf-evolutie, verliest het begrip van de ‘zondeval’ en de noodzaak van verlossing zijn theologische betekenis. God zou in dat systeem niet langer de noodzakelijke Oorsprong en Verlosser zijn, maar slechts een menselijke projectie. De theologische synthese herstelt daarentegen de balans: zij erkent de wetenschappelijke feiten van de genetica, maar handhaaft onverkort de soevereine, scheppende en sturende Daad van God in de geschiedenis van het leven.

Bronvermelding

1. Darwin, Charles. On the Origin of Species by Means of Natural Selection. London: John Murray, 1859.
2. Cuvier, Georges. Recherches sur les ossemens fossiles de quadrupèdes. Paris, 1812. (Voor Cuviers principe van de fixiteit van de anatomische typen).
3. Alighieri, Dante. La Divina Commedia, Inferno, Canto IV, v. 136.
4. Teilhard de Chardin, Pierre. Le Phénomène Humain. Paris: Éditions du Seuil, 1955.
5. Collins, Francis S. The Language of God: A Scientist Presents Evidence for Belief. New York: Free Press, 2006.